spełniających rolę osi kosmicznych, w rodzaju jesionu Yggdrasill u Germanów, góry Kunlun lub morwy u Chińczyków). Wraz z ukończeniem kosmogonii dostęp do z. jest ściśle limitowany i najczęściej możliwy dopiero po śmierci; wyjątkowo mogą się w nich znaleźć bogowie i herosi i z nich wyjść, ale i oni ponoszą zazwyczaj jakąś ofiarę za przekroczenie tej granicy (np. sumeryjscy bogowie Gilgamesz oraz Inana i Dumuzi, gr. heros Orfeusz i bogini Kore). Motyw wyjścia z z. jest często podstawą scenariusza dramatu kultowego, zwł. objaśniającego obumieranie i powrót wegetacji (np. Mezopotamia, Grecja). Granice pomiędzy z. a światem ulegają w wierzeniach okresowemu zawieszeniu, np. w uroczystościach o charakterze zaduszkowym lub w obchodach Nowego Roku. Wtedy wraz z krótkotrwałym otwarciem z. zostaje przywrócony częściowo nieład (chaos) z czasów powstawania